Hasła rzeczowe

Parafia Świętego Krzyża w Warszawie

Parafia Świętego Krzyża w Warszawie, 1682–1792 przy historycznej części traktu królewskiego ul. Krakowskie Przedmieście w Warszawie wybudowano, a w 1796 konsekrowano kościół św. Krzyża Zgromadzenia Księży Misjonarzy. 3 V 1792 odbyło się w nim uroczyste posiedzenie Sejmu Rzeczypospolitej, w pierwszą rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W okresie rozbiorów swój pocz. brały tu liczne manifestacje patriotyczne. We IX 1939 w dolnym kościele znajdował się szpital polowy. Po powstaniu warszawskim kościół wysadzony przez Niemców; 1945–1953 odbudowany. W kościele św. Krzyża spoczywają serca Fryderyka Chopina i Władysława Reymonta, pochowani w nim są m.in. siostry miłosierdzia i ks. ks. misjonarze, ks. Gabriel Piotr Baudouin (Boduen) oraz Marszałek Sejmu Wielkiego Stanisław Małachowski. W l. 70. XX w. w parafii odbywały się msze za gen. Władysława Sikorskiego w rocznice katastrofy gibraltarskiej. 13, 20, 27 I 1974 prymas Stefan Wyszyński głosił tzw. kazania świętokrzyskie, które poruszały zagadnienia społeczne. 3–10 X 1979 przy kościele odbyła się głodówka protestacyjno-solidarnościowa na rzecz więźniów politycznych w Polsce i Czechosłowacji, współorganizowana przez KSS KOR i Radę Sygnatariuszy ROPCiO.

1975–1981 proboszczem był ks. Alojzy Henel, 1981–1984 ks. Tadeusz Wyszyński, 1984–1993 ks. Józef Jachimczak. Jako realizację jednego z postulatów Sierpnia 1980 na podst. dekretu prymasa Stefana Wyszyńskiego oraz zawartego porozumienia z władzami PRL od 21 IX 1980 nadawano w programie I Polskiego Radia cotygodniową niedzielną mszę z kościoła św. Krzyża (w stanie wojennym nastąpiła kilkutygodniowa przerwa w emisji). Po VIII 1980 w kościele św. Krzyża stoczniowcy z Gdyni złożyli wotum – obraz Jezusa Miłosiernego z podpisem „Dar portowców gdyńskich. Sierpień 1980”.

Od 13 III 1982 z inicjatywy uczestników KZ „S” Akademii Sztuk Pięknych zaczęto odprawiać comiesięczne msze w intencji Jana Pawła II Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, II Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, II, tzw. II Krajówka, powstała w III 1982 w Trójmieście z inicjatywy: Tadeusza Harasimowicza (od XII 1981 na emeryturze, wcześniej gł. księgowy w Gdańskich Zakładach Rybnych, doradca tamtejszej KZ „S”), Józefa Koska (dźwigowy w Zarządzie Portu Gdynia), Pawła Slezyngiera (mistrz na Wydz. K-2 Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni, przewodniczący „S” na największym wydziale stoczni), Jana Gawina (w III 1982 w SKP, od X 1982 pracownik Okręgowego Przedsiębiorstwa Wodno-Kanalizacyjnego w Gdyni), Pawła Zińczuka (ze Stoczni Gdańskiej im. Lenina, od IX 1980 łącznik Wydz. P-1 z Komitetem Założycielskim „S” w SG, nast. członek KZ), Janusza Satory (w 1980 w WZZ, w VIII 1980 członek KS w Elmorze; nast. wiceprzewodniczący KZ; 15 XII 1981 organizator 1-dniowego strajku w zakładzie, nast. w ukryciu), Ryszarda Jankowskiego (ze Stoczni Nauta w Gdyni), Jana Kisielewskiego, we współpracy z Tadeuszem Kulczyńskim (z Gdańskiej Stoczni Remontowej) i przedstawicielami Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte: Andrzejem Adamczykiem, Romanem Wyżlicem, Janem Wójcikiem. W komórce poligraficznej II Krajówki byli: Andrzej Andrzejewski, Justyn Baranowski, Witold Szaniawski; Tadeusz Szozda (łącznik z II KK). Członkowie II Krajówki m.in. kolportowali pisma podziemne („Tygodnik Mazowsze”, „Solidarność Narodu”). 28 VIII 1982 wystosowano „Apel do społeczeństwa” nawołujący do udziału w manifestacjach. Nazwa organizacji (miała posłużyć do sygnowania dokumentów) była kwestią sporną: II KK NSZZ „S” zaproponował T. Harasimowicz, by nadać większą rangę programowi, nad którym pracowali przedstawiciele największych zakładów Trójmiasta. Dokument: „Program budowy ugody narodowej” został ostatecznie zredagowany w VII 1982 przez P. Slezyngiera we współpracy z T. Harasimowiczem i P. Zińczukiem (podczas spotkania w jego mieszkaniu); był to przeredagowany tekst tez Prymasowskiej Rady Społecznej (opublikowanych 5 IV 1982). Wydany 4 VIII 1982 program podpisano: „Delegaci i Pracownicy. II KK NSZZ «S» (działająca na czas zawieszenia Związku)”. Zastrzeżenie to dołączono, by podkreślić, że II Krajówka nie dąży do przejęcia władzy w „S”. Żądano m.in.: odwołania stanu wojennego, likwidacji ograniczeń praw i swobód obywatelskich, uwolnienia internowanych, uniewinnienia aresztowanych, przywrócenia do pracy zwolnionych za działalność związkową, zaniechania represji wobec pracowników nauki. Spotkania II Krajówki odbywały się: w mieszkaniach T. Harasimowicza w Sopocie, P. Zińczuka w Gdańsku, w mieszkaniu przy ul. Leczkowa, na przystankach SKM Gdańsk Politechnika i Gdynia-Redłowo, w parkach. W V 1982 na Łysej Górze w Sopocie członkowie II Krajówki spotkali się z poszukiwanym listem gończym Bogdanem Lisem, który interesował się nastrojami w zakładach pracy; postanowiono utrzymywać kontakt, II Krajówka zobowiązała się przekazać mu przez łącznika opracowany program organizacji. II Krajówka została rozbita na przełomie XII 1982/I 1983; 9 XII 1982 zatrzymano, nast. aresztowano P. Slezyngiera, 19 I 1983 – J. Koska, 24 I 1983 – T. Harasimowicza, 27 I 1983 – J. Gawina, 7 II 1983 – P. Zińczuka, 30 V 1983 – R. Jankowskiego, na pocz. VII 1983 – J. Satora. J. Kisielewski od I 1983 ukrywał się, późn. został zatrzymany. 27 VII 1983 ppłk Stefan Rutkowski, Naczelnik Wydz. Śledczego WUSW w Gdańsku, wniósł wniosek o umorzenie śledztwa na mocy amnestii. 16 XI 1983 Sąd Rejonowy w Gdańsku umorzył śledztwo. oraz Ojczyzny; towarzyszyły im okolicznościowe dekoracje i oprawa poetycka z udziałem licznych artystów. Od 1983 msze przesunięto na 16. dzień mies., aby upamiętnić wybór Polaka na papieża. 1 V 1984 w kościele odprawiono mszę w intencji świata pracy. W latach stanu wojennego i nast. świątynia służyła za schronienie uczestnikom ulicznych manifestacji „S”, stanowiła wówczas jeden z kluczowych punktów zbornych demonstrującej opozycji. 20 XI 1984 w kościele otwarto wystawę Apokalipsa, światło w ciemności, nawiązującą do męczeńskiej śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, a także procesu jego oprawców; podobnej tematyce poświęcono wystrój wielkanocnego Grobu Pańskiego w 1985. 13 VI 1987 Jan Paweł II spotkał się w świątyni z licznie reprezentowanymi środowiskami twórczymi. Pod koniec l. 80. w kościele zaczęto organizować Msze Katyńskie, a 27 IV 1990 ks. kanclerz Zdzisław Król poświęcił kaplicę katyńską; od 12 I 2011 świątynia stała się Diecezjalnym Sanktuarium Katyńskim. W 1989 wznowiono wydawanie „Roczników Świętokrzyskich” (ukazujących się 1936–1939).

W 2018 obszar parafii obejmował część śródmieścia Warszawy, zamieszkałą przez ok. 8 tys. osób. Od 21 I 2002 decyzją Jana Pawła II kościół św. Krzyża otrzymał honorowy tytuł Bazyliki Mniejszej. W dalszym ciągu z kościoła emitowana jest radiowa niedzielna msza. W 2018 działało w nim 15 grup parafialnych, w tym duszpasterstwo akademickie (od 1965). Organizowane są rocznicowe uroczystości patriotyczne, wydarzenia kulturalne (wykłady, wystawy, koncerty itp.).

Tadeusz Ruzikowski

Opcje strony

do góry