Region Małopolska NSZZ „Solidarność”
Region Małopolska NSZZ „Solidarność”, latem 1980 strajki w Krakowie i Małopolsce nie przybrały większych rozmiarów. 1 VII 1980 kilkugodzinny strajk przeprowadzono w Fabryce Obrabiarek Specjalizowanych Ponar w Tarnowie, nazajutrz w Tarnowskim Przedsiębiorstwie Budownictwa Ogólnego, a 4 VII na Wydz. Półspalania Tarnowskich Zakładów Azotowych im. Feliksa Dzierżyńskiego. 19 VIII kilkugodzinny strajk rozpoczął się na Wydz. Mechanicznym HiL, 21 VIII na Wydz. P-65 (Walcownia Slabing) HiL. Spisano 41 postulatów (część pokrywała się z 21 gdańskimi), ale domagano się także m.in. zwolnienia działaczy KSS KOR, zgody na emisję niedzielnego, 2-godzinnego programu dla katolików. 23 VIII pracownicy Stalowni Martenowskiej Zakładu Stalowniczego HiL sformułowali postulaty, wśród których były także dezyderaty o charakterze politycznym (m.in. zaprzestania „wyścigu zbrojeń, kosmicznych badań meteorologicznych”, ograniczenia eksportu towarów do ZSRS, zmniejszenia stanu wojsk sowieckich w PRL, powrotu na wschodzie do granic sprzed 17 IX 1939). Pod koniec VIII 1980 na poszczególnych wydz. HiL wybuchały krótkie, strajki. Z tych protestów wyłonił się 6 IX 1980 Komitet Robotniczy Hutników HiL (przew. Mieczysław Mlonek, nast. Władysław Hardek). Strajkowały także m.in. Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Szadkowskiego, Krakowskie Zakłady Armatur Armatura, Krakowska Fabryka Kabli i Maszyn Kablowych, Huta Aluminium w Skawinie, Skawińskie Zakłady Koncentratów Spożywczych, Fabryka Materiałów Ogniotrwałych w Skawinie, Fabryka Maszyn Odlewniczych Famo, MPK, Kopalnia Soli w Wieliczce, Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Nowym Sączu.
26 VIII 1980 w Przedsiębiorstwie Konstrukcji Stalowych Elbud Ryszard Majdzik z KPN rozpoczął najdłuższy ciągły strajk w Małopolsce (do 31 VIII). 26 VIII Mieczysław Majdzik, Adam Macedoński, Jan Leszek Franczyk, Stanisław Tor i Zygmunt Łenyk rozpoczęli solidarnościową głodówkę ze strajkującymi robotnikami Wybrzeża w MBKp (Arka Pana) w Krakowie–Nowej Hucie.
Akcje solidarnościowe ze strajkującym Wybrzeżem przeprowadziły także środowiska inteligenckie, wysyłając listy poparcia dla MKS, m.in. PAN, Muzeum Miasta Krakowa, Wydawnictwo Muzyczne, Biblioteka Jagiellońska (m.in. Ryszard Terlecki, Zbigniew Solak, Janusz Nowak). Podobną akcję przeprowadzono w PSK Akademii Medycznej (Janusz Kutyba) oraz Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Przemysłu Budowy Urządzeń Chemicznych CeBeA (m.in. Krzysztof Pakoński). Strajk w Stoczni Gdańskiej wspierali członkowie krakowskiego SKS-u (Bronisław Wildstein, Anna Krajewska, Beata Surówka i Grzegorz Małkiewicz).
Po 31 VIII 1980 w Krakowie działało już kilka punktów informujących o sposobie tworzenia wolnych zw. zaw. Instrukcji udzielali: Henryk Karkosza (TW ps. Monika), Anna Szwed, Andrzej Mietkowski, Franciszek Grabczyk, J.L. Franczyk, R. Majdzik.
15 IX w sali teatralnej HiL zebrało się 134 przedstawicieli z 69 zakładów, którzy utworzyli MKZ NSZZ. Na jego czele stanął Stanisław Zawada (HiL), wiceprzew. zostali Andrzej Cyran (Biprostal), Mieczysław Gil (HiL), członkami: Stanisław Góral (HiL), Jerzy Kuczera (HiL), Maria Sierotwińska (XIII LO), Józef Okarmus (Krakowska Fabryka Aparatów Pomiarowych), Józef Lassota (CeBeA), Adam Kramarczyk (Rejon Dróg Publicznych) Jacek Szczepkowski (Szpital im. dra Anki), Barbara Billik (IV LO), R. Majdzik (Elbud), Michał Żurek (MPK), Józef Pilch (Nowohuckie Przedsiębiorstwo Instalacji Przemysłowych Montin), Tadeusz Piekarz (WSK PZL Kraków), Piotr Marzec (Kopalnia Soli w Wieliczce), Andrzej Borzęcki (Państwowe Wydawnictwo Muzyczne). Wkrótce MKZ poszerzono o działaczy SKS: A. Szwed (Muzeum UJ), Bogusława Sonika (Krakowskie Biurze Geodezji i Terenów Rolnych) oraz naukowca z AGH, Roberta Kaczmarka. W tym czasie do MKZ Kraków należało ponad 150 organizacji zakładowych skupiających ponad 70 tys. członków (18 IX MKZ otrzymał lokal przy ul. Karmelickiej 16). Mies. późn. MKZ skupiał już 701 komisji założycielskich.
Na terenie woj. nowosądeckiego w Fabryce Maszyn Wiertniczych i Górniczych Glinik w Gorlicach pod koniec VIII 1980 powstała grupa inicjatywna nowych zw. zaw. (m.in. Janusz Kopacz). Pod koniec IX przedstawiciele kilku tarnowskich zakładów m.in. Fabryki Silników Elektrycznych Tamel, Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Wewnętrznego, WPK, FOS Ponar podjęli próby powołania MKZ NSZZ „S” w Tarnowie. Wyłoniona 7 X Tarnowska Komisja Koordynacyjna „S” (m.in. Andrzej Nowicki, Józef Doroz i Wacław Sikora) skupiła 21 zakładów. Powstał także Komitet Koordynacyjny „S” w Nowym Sączu. Momentem przełomowym w rozwoju struktur związkowych w Małopolsce był ogólnopolski strajk 3 X oraz wizyta sygnatariuszy porozumień sierpniowych 18–19 X.
15 X 1980 krakowska SB opracowała pierwszy plan działań operacyjnych przeciwko liderom małopolskiej „S” (SO krypt. Tygiel). Zgodnie z jego wytycznymi realizowano nast. działania inspirujące konflikty w samym MKZ oraz pomiędzy Krakowem a HiL, a późn. również antagonizujące z centralą w Krakowie „S” tarnowską i nowosądecką. Efektem dezintegracyjnych działań SB była m.in. tzw. sprawa Zawady, którego usunięto ze stanowiska. Na czele regionu stanęli dotychczasowi wiceprzew. M. Gil i A. Cyran.
W X 1980 przy MKZ powołano Radę Konsultacyjną, składającą się z ekspertów; w III 1981 przekształcona w Ośrodek Badań Społecznych, a w V 1981 w Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych.
9 I 1981 w Nowym Sączu rozpoczęła się okupacja przez członków „S” miejskiego ratusza w proteście przeciwko nierealizowaniu przez władze lokalnych postulatów, m.in. ujawnienia nadużyć popełnianych przez miejscowe władze, a także rejestracji RI „S”, zakończona pacyfikacją milicji, co doprowadziło do 1-godzinnego strajku w regionie. Jego efektem były rozmowy z komisją rządową, zakończone 11 VI 1981.
Od jesieni 1980 rozpoczęto w Małopolsce tworzenie zalążków struktur wiejskich związku. W Krakowie działał punkt konsultacyjny, który mieścił się w siedzibie MKZ. 21 IX 1980 z inicjatywy ks. Mariana Gołąbka powstało w Niegarowie pierwsze w województwie krakowskim koło związkowe nowej organizacji chłopskiej. 19 X 1980 doszło do pierwszego spotkania kół wiejskich i gminnych NSZZZR, podczas którego sympatycy i organizatorzy związku ze wsi województwa krakowskiego formalnie potwierdzili swoją obecność w strukturach Solidarności Wiejskiej, na czele której stał Zdzisław Ostatek. Krakowscy działacze, szczególnie Katarzyna Bielańska, zaangażowali się też w budowanie ogólnopolskiej struktury związku. Aktywną działalność podjęli też w tym czasie rolnicy w województwie tarnowskim, gdzie do XII 1980 koła rolniczego związku powstały w 26 miejscowościach i nowosądeckim, gdzie do przełomu roku 1980/81 powstało 39 kół. 30 XI 1980 w Murzasichlu powstało pierwsze na Podhalu koło Solidarności Wiejskiej, którego animatorem był Jan Antoł. Wkrótce na tym terenie powstała samodzielna struktura związku z siedzibą w Nowym Targu, zrzeszająca rolników z Podhala, Spiszu i Orawy. 22 II 1981 w Ludźmierzu odbył się I Zjazd Solidarności Wiejskiej Podhala, Spiszu i Orawy, który zgromadził ok. 2000 rolników, w tym 460 delegatów z 100 wsi. Powołano wówczas Komitet Założycielski NSZZ Rolników Solidarność Wiejska Podhala, Spiszu i Orawy, którego przew. został J. Antoł. 1 III 1981 odbył się zjazd delegatów Solidarności Wiejskiej woj. krakowskiego, w którym uczestniczyło ok. 320 przedstawicieli lokalnych kół wiejskich. Do XII 1981 „S” RI w woj. krakowskim liczyła 19 tys. członków, w woj. tarnowskim ok. 23 tys., w woj. nowosądeckim 22 tys., w tym 10 tys. w regionie Podhala, Spiszu i Orawy. 11 XII 1981 w Krakowie powołano Komisję Koordynacyjną RI „S” Polski Południowej, która zrzeszała przedstawicieli wojewódzkich komitetów strajkowych Rzeszowa, Przemyśla z siedzibą w Jarosławiu, z Tarnowa, Krosna, Bielska-Białej, Katowic, Krakowa, Bieszczad, Podhala, Spisza i Orawy oraz Wojewódzki Komitet Założycielski w Nowym Sączu.
5 III 1981 Krakowie powstał KOWzP (od 9 X Krakowski KOWzP), który 25 V 1981 zorganizował marsz w obronie aresztowanych działaczy KPN (z Krakowa 6 XII 1980 – 2 VI 1981 więziono jednego z założycieli KPN Krzysztofa Bzdyla).
16 III 1981 powołano prezydium MKZ Małopolska w składzie: M. Gil, A. Cyran, T. Piekarz, B. Sonik. Stefan Jurczak, J. Pilch, A. Borzęcki z Krakowa, A. Nowicki i W. Sikora z Tarnowa oraz Janina Gościej z Zakopanego.
10–12 VII 1981 w Tarnowie odbyło się I WZD Regionu Małopolska z udziałem obecnych 935 delegatów (na 1223 wybranych) reprezentujących ponad 640 tys. członków. Spośród 9 kandydatów na przew. regionu wybrano w II turze W. Sikorę z Tarnowa (50,2% głosów) oraz 66-osobowy ZR. W jego prezydium znaleźli się poza przew.: S. Jurczak (wiceprzew.), Lesław Kuzaj (wiceprzew.) i B. Sonik (wiceprzew.) Stanisław Kuś (sekretarz), A. Borzęcki, J. Doroz, J. Gościej, S. Góral, R. Kaczmarek, Władysław Krupiarz, R. Majdzik, A. Nowicki, T. Piekarz i Tadeusz Syryjczyk. W skład w KK wyłonionej podczas I KZD NSZZ „S” z Małopolski zostali wybrani: Mieczysław Ziaja (Zakłady Chemiczne w Oświęcimiu), Andrzej Warchałowski (TV Kraków), Józef Jungiewicz (Sądeckie Zakłady Elektrowęglowe), Jacek Marchewczyk (Akademia Medyczna w Krakowie).
28 VII 1981 ZR powołał delegatury w Alwernii, Bochni, Dębicy, Gorlicach, Jaśle, Limanowej, Myślenicach, Nowym Sączu, Nowym Targu, Oświęcimiu, Tarnowie i Zakopanem.
7 VIII 1981 kilkadziesiąt tys. osób przeszło w marszach głodowych zorganizowanych przez ZR w Krakowie, Tarnowie i Nowym Sączu. 17 VIII 1981 strajk rozpoczęli krakowscy drukarze, a 19–20 VIII 1981 w regionie odbyła się skuteczna akcja „Dni bez prasy”, nie ukazała się żadna z gazet.
Aktywną działalność prowadziły środowiska oświatowe i naukowe organizując wykłady w ramach Wszechnicy Związkowej czy Robotniczej. Istotną rolę w informowania społeczeństwa odgrywała prasa związkowa (m.in. regionalny „Goniec Małopolski”). 17 I 1981 w czasie Ogólnopolskiego Forum Pracowników Wymiaru Sprawiedliwości w Krakowie powołano Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych przygotowujących prawne rozwiązanie mające służyć reformom w Polsce.
22 X 1981 Region Małopolska uczestniczył w 1-godzinnym strajku generalnym, domagając się m.in. przedstawienia koncepcji reformy gospodarczej. HiL już od wiosny 1981 działał w strukturach Sieci Organizacji Zakładowych NSZZ „S” Wiodących Zakładów Pracy, w której przedstawicielem kombinatu był inż. Edward Nowak, zaangażowany także w prace nad samorządem pracowniczym (późn. został przew. w HiL).
26 XI 1981 rozpoczął się strajk KZ krakowskich szkół wyższych. 1 XII ZOMO pobiło 8 współpracowników ZR, co spowodowało ogłoszenie w regionie gotowości strajkowej.
12/13 XII 1981 roku aresztowano prawie wszystkich działaczy ZR i wielu przew. KZ. Łącznie do 30 IV 1982 w Regionie internowano, aresztowano i skazano 753 osoby (pomoc organizował Arcybiskupi Komitet Pomocy Więźniom i Internowanym powołany, przez kard. Franciszka Macharskiego, na czele z ks. infułatem Stanisławem Małysiakiem).
Po 13 XII 1981 strajki i krótkie protesty rozpoczęły się w ok. 40 zakładach Regionu. Centrum strajkowym stał się HiL, gdzie w proteście uczestniczyło 7–8 tys. osób. KRH przekształcił się w KS, który przejął obowiązki ZR na czele z M. Gilem, Stanisławem Handzlikiem, E. Nowakiem i W. Hardkiem. Po pacyfikacji HiL 16 XII 1981, strajki w Małopolsce wygasły, w samym Krakowie w 11 przedsiębiorstwach rozbijało je ZOMO. Podobnie rozprawiono się z kilkutysięczną manifestacją po mszy w kościele Wniebowzięcia NMP (Mariackim) na Rynku Głównym 17 XII 1981.
W I 1982 rozpoczęły się procesy uczestników strajków, aresztowanych 13 I 1982. M. Gil otrzymał wyrok 4 lata pozbawienia wolności, a E. Nowak 3,5 roku, od 2 do 4 lat otrzymali też przywódcy protestu w MPK.
20 I 1982 zawiązała się RKW Małopolska. Jej dokumenty podpisywali: S. Handzlik – aresztowany 24 VI 1982, W. Hardek i Jan Pacula – aresztowany 29 IX 1982, Jan Ciesielski ujawnił się w IV 1983. Przew. RKW został W. Hardek, który jednocześnie od powstania TKK reprezentował w niej Małopolskę. Aresztowany w VIII 1983 wystąpił w tv potępiając działalność podziemia. W Tarnowie w V 1982 powstała Tymczasowa Tarnowska Komisja Koordynacyjna „S” (Leonard Łącki, Stanisław Tadel, Wiesław Błażejewski, Stanisław Gaweł, Roman Socha, Jerzy Świątek), podobnie w Nowym Sączu związkowa aktywność skupiała się wokół największych zakładów pracy.
12 X 1982 zainicjował swą działalność Międzyzakładowy Komitet Solidarności Nowa Huta. 17 X 1982 powołano Międzydzielnicowy Komitet Strajkowy Grzegórzek, Krowodrzy, Podgórza i Śródmieścia Międzydzielnicowy Komitet Strajkowy Grzegórzek, Krowodrzy, Podgórza i Śródmieścia Międzydzielnicowy Komitet Strajkowy Grzegórzek, Krowodrzy, Podgórza i Śródmieścia, powstał 17 X 1982 w Ostrowsku na Podhalu z inicjatywy ukrywającego się w górach Roberta Kaczmarka. Bezpośrednią przyczyną powołania tej struktury był apel TKK o zorganizowanie 10 XI strajku powszechnego w związku z delegalizacją „Solidarności”. Zebrane w Ostrowsku osoby (ok. 20, również z Bochni, Nowego Targu i Myślenic) wystosowały do zakładów pracy w Krakowie apel o ogłoszenie od 19 X gotowości strajkowej i podjęcie przygotowań do listopadowego strajku. Opracowano wówczas ponadto podstawowe założenia programowe oraz podział zadań i kompetencji terytorialnych. Każda z dzielnic Krakowa, wchodząca w skład MKS-u miała być obsługiwana przez jedną, wyznaczoną osobę: za Śródmieście odpowiedzialna była Barbara Niemiec („Marysia”), za Podgórze – Anna Mucha („Joanna”), za Grzegórzki – Danuta Suchorowska („Zosia”), a za Krowodrza – Dorota Stec („Alina”), która była łącznikiem i „prawą ręką” Kaczmarka. Sprawami wydawniczymi powierzono Januszowi Lupie („Łukasz”). 29 XII 1982 struktura ta przekształciła się w Międzydzielnicowy Komitet Solidarności Kraków. (jego twórcą był ukrywający się na Podhalu R. Kaczmarek), od 29 XII 1982 funkcjonujący jako Międzydzielnicowy Komitet „S” Kraków. W II 1983 powstał MKS Polski Południowo-Wschodniej obejmujący swym zasięgiem Bochnię, Brzesko, Dąbrowę Tarnowską, Dębicę, Jasło, Tarnów, Nowy Sącz. W podziemiu w największych zakładach regionu reaktywowały się także tajne komisje zakładowe. Najsilniejszą strukturą w regionie była Tajna Komisja Robotnicza Hutników HiL. Na terenie kombinatu działał również Społeczny Fundusz Pomocy Pracowniczej (7 tys. członków) kierowany przez Stanisława Malarę.
28 X 1983 odbudowano regionalne kierownictwo związku, powołując Regionalny Komitet Solidarności (RKS) Małopolska, do prezydium wchodzili reprezentanci najważniejszych podziemnych struktur (m.in. S. Jurczak, Jerzy Zdrada, Barbara Niemiec, Janusz Lupa, T. Syryjczyk – do 1984.) Pocz. RKS formalnie nie miał przew. jednak od pocz. dominującą rolę odgrywał S. Jurczak, który od XII 1983 reprezentował RKS w TKK (22 II – 3 VIII 1984 aresztowany).
13 XII 1981 – 1989 w Małopolsce ukazało się ponad 300 tytułów prasy podziemnej „S”. Z RKS współpracowały: „Aktualności Serwisu Informacyjnego RKS”, „Biuletyn Małopolski”, „Kronika Małopolska”, „Kurierek B” (Bochnia), „Podaj Dalej” (Tarnów), „Serwis Informacyjny RKS” Solidarność Pogórza, Łęgu, Wieliczki i Skawiny, „Solidarność Zwycięży”, „Janosik” (Nowy Targ).
Od 13 V 1982, kiedy ZOMO brutalnie spacyfikowało manifestację na Rynku Głównym w Krakowie, ich organizację przeniesiono do Nowej Huty (pierwsza odbyła się już 30 IV 1982). W Katedrze na Wawelu spotykano się na mszach w narodowe święta 3 V i 11 XI. Największy zasięg miały protesty w 2. rocznicę podpisania porozumień gdańskich – 31 VIII 1982. Poza Nową Hutą odbyły się w Bochni, Dębicy, Nowym Sączu, Nowym Targu, Tarnowie. Po delegalizacji „S”, w Nowej Hucie, gdzie doszło do manifestacji, 13 X 1982 funkcjonariusz SB Andrzej Augustyn zastrzelił 20-letniego hutnika Bogdana Włosika, co doprowadziło do dwudniowych ostrych starć z ZOMO (kolejną ofiarą był Ryszard Smagur, który zmarł po trafieniu petardą 1 V 1983. 2 IX 1983 zmarła po zatruciu gazami łzawiącymi Janina Grabowska). Wyjątkowy przebieg miała manifestacja z 17 X 1985, w dniu wyborów do Sejmu PRL, kiedy przeciwko demonstrantom skierowano bojówki sformowane z kilkuset funkcjonariuszy MO i SB w cywilu, uzbrojonych w pałki. Wśród ofiar w Małopolsce byli także m.in. Adam Grudziński, pobity w obozie internowania, zm. na serce w X 1982, Tadeusz Frąś zm. 7 IX 1983, a w Nowym Sączu Andrzej Szkarłat, zm. 9 II 1986.
Kilkudziesięciu działaczy znalazło się na emigracji. Po kolejnej amnestii w VII 1986 część związkowców rozpoczęła jawną działalność. Z Małopolski w skład TR wszedł S. Handzlik; mies. późn. reaktywowano jawną KRH w HiL (M. Gil, S. Handzlik, J. Ciesielski, E. Nowak). W X 1987 w powołanej w Gdańsku KKW reprezentantem Małopolski został S. Jurczak. W zakładach powstawały jawne KZ składając w sądach wnioski o rejestrację „S” (21 X 1987 jako pierwsi uczynili to pracownicy ZPH w Bochni, 4 XII 1987 – HiL, 1 II 1988– PSK i AM).
21 I 1987 ukonstytuowała się Komisja Interwencji i Praworządności NSZZ „S” Regionu Małopolska (Zbigniew Fijak, S. Handzlik, Jan Maria Rokita, Wacław Niemirski, Andrzej Szkaradek).
Małopolska „S” otrzymywała poparcie części duchownych, a 2 papieskie pielgrzymki w 1983 i 1987, przerodziły się w manifestacje poparcia dla „S”. Duszpasterstwa Ludzi Pracy Duszpasterstwa Ludzi Pracy Duszpasterstwa Ludzi Pracy, struktury kościelne, faktycznie posiadające charakter stowarzyszeń, których celem było wzmocnienie moralne i rozwój duchowy pracujących, a także pobudzenie ich do aktywności w życiu zawodowym i społecznym. Ich działalność nie zawsze była całkowicie jawna. Pierwsze DLP powstały w 1973, szczególny rozkwit tych struktur, często przy współudziale laikatu, nastąpił w okresie stanu wojennego i delegalizacji „S”, co wynikało z bieżących potrzeb – głównie pomocy internowanym działaczom związku, ale także np. potrzeby wspólnotowości czy dalszego samokształcenia po zawieszeniu działalności kursów organizowanych w ramach tzw. Uniwersytetu Latającego. Zazwyczaj opiekunami duszpasterstw byli księża diecezjalni: proboszczowie albo delegowani do tej pracy wikariusze, np. Jerzy Popiełuszko, który od I 1979 pełnił posługę jako duszpasterz średniego personelu medycznego w archidiecezji warszawskiej. Jednym z prężniej działających DLP kierował w parafii św. Maksymiliana w nowohuckich Mistrzejowicach ks. Kazimierz Jancarz, który organizował tam m.in. czwartkowe Msze za Ojczyznę. Z duszpasterstwem tym był związany ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. Często opiekę nad DLP sprawowali także księża zakonnicy. DLP przede wszystkim pogłębiały świadomość chrześcijańską; ich członkowie poznawali katolicką naukę społeczną, papieskie encykliki, aktualności z życia gospodarczego i społecznego. W ramach DLP organizowano od 1982 Ogólnopolską Pielgrzymkę Ludzi Pracy, która w 3. sobotę i niedzielę IX każdego roku wyruszała (i wyrusza) na Jasną Górę. DLP organizowały pielgrzymki także do innych miejsc kultu religijnego. Choć wszystkie one miały charakter religijny, pozwalały zarazem pracownikom, szczególnie tym zrzeszonym w „S”, na zamanifestowanie jedności i starań w walce o wolność, godność człowieka pracy i prawa pracownicze. Przeciwko DLP protestowały niejednokrotnie władze państwowe, traktując ich działalność jako zagrożenie w sferze wpływu na środowiska robotnicze. DLP prowadziły ponadto działalność samokształceniową, budowały poczucie wspólnoty w kręgu wartości chrześcijańskich, wywierały pozytywny wpływ na życie religijne, społeczne, rodzinne, zawodowe i polityczne. działały w wielu miastach Małopolski. W kościele Matki Bożej Królowej Polski (Arka Pana) w Krakowie-Nowej Hucie, wikary ks. Władysław Palmowski organizował nie tylko pomoc potrzebującym, wyjeżdżając do obozów internowania, ale współtworząc podziemne struktury „S”. Ponadregionalne znaczenie miała kolejna nowohucka parafia św. Maksymiliana Kolbego w Krakowie-Mistrzejowicach, gdzie od 24 VI 1982, w każdy czwartek, ks. Kazimierz Jancarz odprawiał msze za Ojczyznę. Od 1984 odbywały się tam wykłady Chrześcijańskiego Uniwersytetu Robotniczego kierowanego przez J.L. Franczyka i prowadzone przez pracowników naukowych PAN oraz krakowskich uczelni. (25–27 VIII 1988 odbyła się tam Międzynarodowa Konferencja Praw Człowieka). Z kolei w parafii w Mogile, u oo. Cystersów, działało Duszpasterstwo Nauczycieli Ostoja (o. Paweł Młynarz). U ks. Adolfa Chojnackiego w kościele Narodzenia NMP w Krakowie-Bieżanowie, po zamordowaniu ks. Jerzego Popiełuszki, 19 II – 31 VII 1985 z inspiracji Inicjatywy Obywatelskiej w Obronie Praw Człowieka „Przeciw przemocy” oraz Anny Walentynowicz odbyła się rotacyjna głodówka z udziałem 387 osób z 67 miejscowości. Pracownicy HiL skupili się natomiast w Duszpasterstwie Hutników, przy kościele Matki Bożej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy. Jego inicjatorem był Zbigniew Ferczyk.
Próby nawiązania podziemnej działalności RI „S” w Małopolsce miały miejsce w I poł. 1982 z inicjatywy Józefa Barana, który na spotkaniach w IV i VI 1982 na plebani parafii Narodzenia NMP w Krakowie-Bieżanowie zaproponował powołanie Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Rolników. Formalnie zawiązał się on 15 VIII 1982. Z czasem OKOR stał się największą podziemną organizacją zrzeszającą rolników. Jego kierownictwo tworzyli: Józef Teliga, Józef Baran i Wieńczysław Nowacki. OKOR współpracował z RKW Małopolska oraz z Tymczasową Tarnowską Komisją Koordynacyjną „S”.
26 IV 1988 wybuchł strajk w HiL i filii w Bochni. W czasie protestu do kombinatu przedostali się przywódcy związku z l. 1980–1981 (J. Ciesielski, M. Gil, S. Handzlik, E. Nowak), którzy stanęli na czele protestu rozbitego w nocy 4/5 V. W odpowiedzi załoga przystąpiła do strajku absencyjnego. Po jego zakończeniu KS przekształcił się w jawny Komitet Organizacyjny NSZZ „S” HiL.
12 IX 1988 RKS Małopolska przeszedł do jawnej działalności (przew. S. Jurczak, B. Niemiec, J. Zdrada, J. Lupa, T. Piekarz, Jacek Smagowicz, Jan Dziadoń, Cezary Kuleszyński, Albin Janik, M. Gil, S. Handzlik, Stanisław Zięba, Maciej Mach, Jerzy Uczkiewicz, Andrzej Olejnik, Andrzej Dańko, Zbigniew Chłap, Janusz Kudyba). Równocześnie rozpoczęto odbudowę struktur zakładowych. W przeddzień powtórnej legalizacji „S”, 17 IV 1989, w Małopolsce działało 160 KZ. 10 IV 1989 powstał Małopolski Komitet Obywatelski „S” (przew. S. Jurczak), a kilka dni późn. w Nowym Sączu (przew. A. Szkaradek). Związek zaangażował wszystkie swe struktury w przygotowanie do kontraktowych wyborów 4 VI. Kandydaci KO „S” osiągnęli w Małopolsce najlepsze wyniki w skali całego kraju, a kandydat do Sejmu z Nowej Huty M. Gil – otrzymał 89% głosów, czyli najwięcej w Polsce. W końcu 1989 „S” liczyła w regionie blisko 150 tys. członków (II WZD odbył się 12–13 I 1990).
Krakowska SB prowadziła działania operacyjne przeciwko małopolskiej „S”. W X 1980 przygotowano kompleksowy plan krypt. Tygiel, którego celem była infiltracja i dezorganizacja kierownictwa MKZ. Jednocześnie prowadzono oddzielne sprawy (SOS, SOR, KE) przeciwko poszczególnym działaczom oraz strukturom, m.in. KRH (krypt. Komisja), środowisku akademickiemu (krypt. Arena), nowosądeckiej „S” (krypt. Związkowcy). Po 13 XII 1981 podziemne struktury rozpracowywano m.in. w ramach spraw krypt. Peleton, Świeca, Znicz, Hiena. Szczególne znaczenie miało rozpracowywanie podziemia w Nowej Hucie, sprawy krypt. Nowotwór, Automaty, Walcarka, Strajk.