Region Słupski NSZZ „Solidarność”
Region Słupski NSZZ „Solidarność”. Pierwszymi przedsiębiorstwami które rozpoczęły strajk w woj. słupskim była Stocznia Ustka i PKP w Słupsku (18 VIII). W nast. dniach do protestu przyłączyły się in. zakłady, w tym: Zakład Urządzeń Okrętowych Sezamor (21 VIII), Komunalne Przedsiębiorstwo Naprawy Autobusów Kapena, Słupska Fabryka Obrabiarek Safo (24 VIII), Północne Zakłady Przemysłu Skórzanego Alka (25 VIII), Fabryka Maszyn Rolniczych Agromet-Famarol i Zakład Przemysłu Cukierniczego Pomorzanka (26 VIII). Wkrótce dołączyły do nich przedsiębiorstwa z mniejszych miast, m.in. Spółdzielnia Metalowo-Odlewnicza Spomel w Lęborku, Fabryka Rękawiczek i Odzieży Skórzanej w Miastku, Zakład Przemysłu Drzewnego Sławodrzew w Sławnie. W czasie akcji strajkowej pracę przerwało około 9 tys. osób w 42 zakładach.
Od IX 1980 powstawać zaczęły Komitety Założycielskie. Ich działalność koordynować miała Międzyzakładowa Organizacja Związkowa, powołana 5 IX 1980 w klubie Emka w Słupsku. W spotkaniu uczestniczyli reprezentanci 16 najważniejszych zakładów woj. słupskiego. Przew. został Kazimierz Duda, a wiceprzew. Roman Kurnatowski i Stanisław Krajewski; R. Kurnatowski był też przedstawicielem słupskich struktur w KKP. 10 IX 1980 MOZ przekształcono w Wojewódzki Międzyzakładowy Komitet Założycielski, zaś 16 X 1980 w MKZ. 8 XII 1980 utworzono też nieformalne podregiony w Miastku, Bytowie, Sławnie, Człuchowie, Lęborku, Łebie, Ustce, gdzie powstały MKK. Zatwierdzono je na I WZD (utworzono też wówczas podregion w Słupsku). Do sporu terytorialnego doszło w Lęborku, gdzie ostatecznie 18 V 1981 podzielono zakłady między regiony gdański i słupski (zrzeszone w Oddziale ZR Słupsk). Równolegle tworzono struktury branżowe: w „S” Służby Zdrowia aktywnie działały m.in. Aniceta Ryznar-Wasak i Alina Grzegorczyk, sekcją oświaty kierowała Alicja Kulaszka. 3 I 1981 przy MKZ powołano sekcję rolną ze Zbigniewem Buczkowskim na czele. 12 XII 1980 powstały pierwsze koła rolniczej „S”. 28 XI 1980 powołano Komitet Założycielski Solidarność Wiejska/„S” RI) z przew. Andrzeje Buko. W XII 1980 MKZ w Słupsku zrzeszał ponad 56 tys. członków z 280 zakładów. Jego rzecznikiem prasowym był Krystian Specht, radcą prawnym i nieformalnym doradcą Anna Bogucka-Skowrońska. Pierwsza siedziba „S” mieściła się przy ul. Władysława Reymonta 1, nast. przy ul. Ignacego Łukasiewicza 1. Organem prasowym MKZ/ZR była „Solidarność Słupska”.
3 X 1980 przeważająca większość przedsiębiorstw przystąpiła do strajku. Przygotowania do zaplanowanej na 27 i 28 II 1981 akcji protestacyjnej ws. wolnych sobót zostały przerwane w obawie przed prowokacją. 27 III 1981 w całym regionie przeprowadzono 4-godzinny strajk w zw. z kryzysem bydgoskim. Najważniejszą inicjatywą lokalną były starania o utworzenie szpitala w nowo budowanym budynku Domu Dziecka oraz przekazanie na potrzeby dzieci ośrodka wypoczynkowo-wczasowego ministerstwa sprawiedliwości Posejdon. Nie zakończyły się one powodzeniem.
W II 1981 wśród działaczy słupskiego MKZ pojawiły się spory, które zaowocowały głębokim kryzysem i wytworzeniem się dwóch zwalczających grup. Konflikt był podsycany przez SB. Wobec zagrożenia rozbicia MKZ, K. Duda bezskutecznie proponował podjąć starania o przyłączenie skłóconego Regionu do struktur gdańskich. 12 III 1981 K. Duda zrezygnował z funkcji (kilka tygodni późn. z prezydium MKZ usunięto też jego zwolenników). Przew. MKZ został Tadeusz Lewański. W III 1981 liczba członków „S” w woj. słupskim osiągnęła niemal 100 tys.
30 V – 1 VI 1981 odbyło się I WZD Regionu Słupskiego, w którym wzięło udział 414 delegatów. Powołano 82-osobowy ZR, 2 VI przew. został W. Zierke, a jego z-cami Krzysztof Szeglowski i Henryk Wiczkowski. W prezydium znaleźli się: Paweł Barański, Janusz Czerwiński, Marian Laskowski, A. Kulaszka i Jerzy Sadka; sekretarzem i rzecznikiem prasowym ZR został K. Specht. Na I KZD Region reprezentowało 8 delegatów, do KK weszli W. Zierke (jako przew.) i Stefan Korejwo (z wyboru). We IX 1981 „S” Regionu Słupskiego zrzeszała ponad 90 tys. członków skupionych w 408 organizacjach zakładowych.
Po 13 XII 1981 w Regionie Słupskim internowano 53 osoby (kilka dwukrotnie); większość z nich osadzono w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku. Wśród nich był 1 członek KK, 11 członków ZR (w tym 6 członków 9-osobowego prezydium), 5 przew. lub wiceprzew. MKK, 20 członków KZ i 2 działaczy „S” RI. Do poł. XI 1982 przeprowadzono 680 rozmów ostrzegawczych. 17 XII upubliczniona została (także na łamach prasy) odezwa dotychczasowego przew. ZR W. Zierke, zawierająca poparcie dla stanu wojennego. Wkrótce potem publiczne od TKS „odcięli się” niektórzy członkowie ZR: W. Zierke, K. Specht, Stanisław Jerszyński i Andrzej Tesecki. Z inicjatywy władz powstała też tzw. grupa inicjatywa (m.in. Stanisław Malinowski, Waldemar Felendzer, S. Gargol), mająca tworzyć „odnowiony” związek. Zamiar ten nie został zrealizowany, ale 12 IV 1982 w TVP wyemitowano audycję „Słupskie obrachunki”, w której członkowie „grupy inicjatywnej” poparli władze. Wydarzenia te wpłynęły na skalę oporu i spowodowały, że nie doszło do większych akcji protestacyjnych. 18 XII 1981 powstał kilkuosobowy Tymczasowy Komitet Strajkowy Regionu Słupskiego, którego inicjatorem był Zygmunt Goliński, jednak został on rozbity XII 1981/I 1982. Wiosną 1982 w niektórych zakładach powstały Zakładowe Komitety Oporu, które wydawały i kolportowały ulotki. Utworzono także kilka niedużych grup konspiracyjnych; zostały one jednak szybko rozbite. Składano kwiaty pod V stacją Drogi Krzyżowej na murach kościoła parafii NMP Królowej Różańca. Ważną rolę odgrywał także „płaczący” krzyż misyjny przed świątynią (symboliczne miejsce spotkań).
W III 1982 w Słupsku utworzono Okręgowy Komitet Oporu. Do najważniejszych działaczy należeli: Henryk Grządzielski, K. Szeglowski, Paweł Połeć, Janusz Łaździn, Roman Pączek i Edward Müller. Jego organem prasowym była „Słupska Solidarność W”. OKO został rozbity 1982/1983. Jedyna duża manifestacja odbyła się 31 VIII 1982; zgromadziła ok. 1 tys. demonstrantów, doszło do starć. Zatrzymano 115 osób, które skazano na grzywy. Tego samego dnia doszło do mniejszej demonstracji w Lęborku. W XI 1982 kilkunastu działaczy „S” zostało powołanych w ramach represji do wojskowego obozu specjalnego w Chełmnie n. Wisłą.
Za działalność w okresie stanu wojennego oskarżono 43 osoby z woj. słupskiego. W przypadku 20 z nich wyroki zostały wydane przez Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, w 12 przez Sąd Rejonowy w Słupsku, w 8 przez Wojskowy Sąd Garnizonowy w Koszalinie, 2 przez Sąd Wojewódzki w Słupsku oraz 1 przez Sąd Rejonowy w Człuchowie. 38 osób zostało skazanych, a 5 uniewinniono; 10 osób skazano na pozbawienie wolności, zaś 28 otrzymało wyroki w zawieszeniu.
W V 1985 z inicjatywy Z. Golińskiego utworzono w Słupsku Regionalną Komisję Wykonawczą; zaczęto wydawać podziemne pismo „Solidarność Regionu”. 1 VII 1985 w Agromet-Famarolu doszło do strajku, w którym wzięło udział kilkanaście osób; część z nich zwolniono dyscyplinarnie. Za inspiratora uznano H. Grządzielskiego, który został skazany na 1 rok pozbawienia wolności. Po jego aresztowaniu sytuacja w RKW uległa pogorszeniu; różnice występujące już wcześniej między S. Korejwo i J. Łaździnem okazały się niemożliwe do przezwyciężenia. Na pocz. X 1985 RKW przestała istnieć. W takiej sytuacji m.in. Z. Goliński, Józef Grządzielski, J. Łaździn i Ireneusz Opuchlik utworzyli RKK i zaczęli wydawać pismo „Solidarność Słupska”. Po kilku mies. struktura ta została sparaliżowana przez SB. 27 VI 1985 dokonano przeszukań i zatrzymań, w wyniku których skonfiskowano nie tylko spore nakł. wydawnictw bezdebitowych, ale także powielacz. 11 IV 1986 J. Grządzielski skazany został na 1 rok pozbawienia wolności.
22 VIII 1987 powołano Międzyregionalną Komisję Koordynacyjną Pomorza Środkowego Koszalin–Słupsk. Na jej czele stanął E. Müller ze Słupska, którego najbliższym współpracownikami byli J. Łaździn ze Słupska i Tadeusz Wołyniec z Koszalina. Niespełna 2 tygodnie późn. rozpoczęła jawną działalność; organem prasowym MKK było pismo „Oko”.
Zapowiedź rozmów okrągłego stołu spowodowała tworzenie komitetów założycielskich „S” w słupskich zakładach. Równocześnie uwidocznił się konflikt między słupskimi działaczami, czego wynikiem było powstanie 2 struktur związkowych. 25 II 1989 utworzony został TZR Pomorze Środkowe, obejmujący swym zasięgiem woj. słupskie i koszalińskie. 3 III 1989 ogłosił swe powstanie MKO. Ich rywalizacja została rozstrzygnięta przez Lecha Wałęsę i Bogdana Borusewicza, którzy narzucili słupskim działaczom porozumienie, zjednoczenie sił i wystawienie wspólnych kandydatów w nadchodzących wyborach. W IV 1989 w Słupsku powstał Komitet Obywatelski, którego przew. został Jerzy Lisiecki. 15 V 1989 TZR Pomorze Środkowe przestał istnieć. W jego miejsce powstały TZR Regionu Słupskiego i TZR Regonu Koszalińskiego. Na czele pierwszego stał E. Müller.
Podczas kampanii wyborczej w pomieszczeniach KO odkryto podsłuch; postępowanie w tej sprawie zostało umorzone. W wyborach 4 VI posłami zostali E. Müller i Jan Król, senatorem A. Bogucka-Skowrońska; w II. turze wyborów senatorem został H. Grządzielski. Po wyborach zadanie odtwarzania struktur „S” powierzono E. Müllerowi. W połowie VII 1989 skupiały one około 7 tys. członków ze 103 zakładów pracy. Siedziba TZR mieściła się w budynku przy ul. Jedności Narodowej 2.
II WZD odbyło się w II turach, 12 i 16 XII 1989, przew. ZR został E. Müller, a wiceprzew. Czesław Moskalis i Mariusz Szczepaniak. „S” liczyły wówczas ponad 14,5 tys. członków skupionych w 162 KZ.
1980−1981 działaczy „S” w Słupsku rozpracowywano przez Wydz. IIIA KW MO w Słupsku w ramach SOR krypt. Aktyw oraz 8 in. spraw, zaś działania przeciwko założonemu w III 1981 KOWzP prowadzono w ramach założonej przez Wydz. IIIA SOR krypt. Kameleon. Najważniejszym źródłem SB w strukturach związkowych był S. Gargol (TW ps. Rakoczy Roman), kierujący Biurem Interwencji MKZ. W VII 1981 pozyskano do współpracy przew. ZR Słupsk W. Zierkego (TW ps. Jola).